Құстар квесті – бұл біздің
кішкентай құс достарымыз туралы көбірек білуге және білім алуға
мүмкіндік беретін онлайн – тапсырмалардың қызықты өтуі.
Квест «Саябақтаршеруі 2022» табиғатты қорғау акциясы шеңберінде
өткізіледі, оның мақсаты жас ұрпақты экологиялық күн тәртібіне
тарту, табиғат, қоршаған әлем және экология туралы базалық
білімді қалыптастыру болып табылатын. Акцияның ұраны –
«Табиғатты қадірле, болашақты сақта!».
Құстар планетамыздың барлық түкпірлерін, барлық
континенттердімекендейді. Оларды барлық жерде көруге, естуге
болады: саябақтарда, алаңдарда, бақтарда, ормандарда,
егістіктерде, су қоймаларының жанында, қалалар мен ауылдарда.
Құстар – әнжәне ұшу. Құстарды зерттейтін ғылым
орнитология деп аталады.
Жыл сайын 1 сәуірде бүкіл әлемдегі
орнитологтар дәстүрлі түрде Халықаралық құстар күнін атап өтеді.
Бұл мереке 1906 жылы, құстарды қорғау туралы халықаралық
конвенцияға қол қойылған кезде басталды. Сәуірде қанатты
саяхатшылардың көпшілігі барлық кедергілерді жеңіп, туған
ұяларына оралады.
Ғалымдар қазір жер бетінде жабайы құстардың 100 миллиард
дарақтары  өмір сүреді деп есептеді, бұл адамдарға қарағанда 20
есе көп. Мұның өзі олардың планетамыздың өміріндегі үлкен және
әр түрлі маңыздылығын көрсетеді. Қазіргі құстардың класында
шамамен 9000 түрі бар. Құстар әрқашан адамның жанында
мекендейді. Олар бізді тез ұшумен, әдемі әнмен, қауырсындарының
әр түрлі түсімен қуантады. Құстар табиғат пен адамға үлкен пайда
әкеледі, адам жасаған мәдени ландшафттарды қорғайды. Бірақ
адамзат тарихында құстардың 200-ге жуық түрі өмір сүруді
тоқтатты – олардың 43-і соңғы 200 жыл ішінде.
Көші-қон сипаты бойынша құстар отырықшы, көшпелі және қоныс
аударатын болып бөлінеді.
Отырықшы құстар ұя салатын жерлерден
алыс ұшпайды. Олардың қозғалысы жақын аудандарда тамақ іздеумен
байланысты.
Көшпелі құстар ұя салатын жерлерін
тастап, көбінесе олардан алыс ұшады.
Көші-қон құстары әдетте ұя салатын
жерлерден оңтүстік елдерге ондаған мың шақырымға ұшады.
Құстардың ұшуының негізгі себебі – жем қорының азаюы.
Ұшып кетуінің басталуының сигналы болып жарық күннің қысқаруы
болып табылады.
Сіз білесіз бе, барлық құстар ұша алмайды. Жер бетінде құстардың
бірнеше түрі бар, олар мүлдем ұша алмайды, бірақ басқа
қасиеттерінде олар өзінен асып түседі. Мысалы, түйеқұс. Африка
шөлдері мен далаларында бұл құс секіріп, 60-70 км/сағ
жылдамдығын арттыра алады. Мұндай жылдамдықпен олар ұшқан құсты
басып озады.  Пингвиндер кішкентай қанаттарымен ұшпайды, бірақ
керемет жүзіп, сүңгиді. Кішкентай киви құсы бар. Ол сондай-ақ
ұшуды білмейді. Осыған қарамастан, ол жақсы түнгі аңшы.
Жоғарыға көтерілу қабілетінің, сондай-ақ құстардың жіті
көруініңарқасындабағалады, билік берді. Бүкіл әлемде құстар
құдайлардың хабаршысы болып саналды, сондықтан құстар көпқабатты
рәміздермен бейнеленген көптеген аңыздар бар.
1-аңыз: Қазақстанның туында бейнеленген, күн астында қалықтаған
бүркіт мемлекеттің күшін, оның егемендігі мен тәуелсіздігін,
биік мақсаттар мен орнықты болашаққа ұмтылысын бейнелейді.
2-аңыз: Лашын – барлық перғауындардың елтаңбаларына міндетті
компонент ретінде кірді.
3-аңыз: Тауыс – үнділердің қасиетті құсы.
4-аңыз: Қораз – зұлым рухтардан қорғаушы, таңертеңгі таңның
әншісі.
5-аңыз: Көгершін – бейбітшілік пен махаббаттың символы.
Казахстанская ассоциация сохранения биоразнообразия совместно с
Союзом охраны птиц Казахстана ежегодно выбирают символ Птицы
года.
Ең әдемі құстар – тауыс, тотықұс,бәбісек, қызғылт қоқиқаз,
айдарлы үйрек.
Қазақстан биоалуантүрлілікті сақтау қауымдастығы Қазақстан
құстарын қорғау одағымен бірлесіп жыл сайын Жыл құсының нышанын
таңдайды.
2020 жылы–Жылқұсынышаны ителгі болды. 2021 жылы- бірқазан.

2022 жылы бұлбұл жыл құсы болды.
Мүмкін, кейбіреулер білмейді, бірақ бұлбұл өте әдемі ән салатын
он құстың қатарына кіреді.
Барлық нышан құстар туралы айту мүмкін емес, әлемнің
табиғи-ғылыми бейнесін қалыптастыру процесінде құстарға соңғы
рөл берілмейтінін түсіну керек.
Әлемде құстардың сирек кездесетін және жойылып бара жатқан
түрлері бар, олардың 312-сі әлемнің Қызыл кітабына енгізілген.
Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығында құстардың 6 түрі
Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген – ителгі-лашын, бүркіт,
салпаңқұлақ үкі, сұр тырна, қара дегелек, ителгі.
Біздің аймақтағы ең үлкен құстардың бірі – бүркіт, лашын,
саңырау құр, қыран болып есептеледі.
Әрине, барлық қанатты тұрғындарға қорек қажет, сондықтан олардың
барлығы қылқан жапырақты орманда, тайгада, сондай-ақ алаңдарда,
саябақтарда, біздің қаламыздың аулаларында пана табады.
Құрылымның ерекшеліктеріне, өмір салтына, ықтимал шығу тегі мен
туыстық байланыстарына сүйене отырып, құстар класында
пингвиндер, түйеқұстар және типтік ұшатын құстар топтары
бөлінеді.
Әдеттегі ұшатын құстардың ішінде 40-қа жуық отряд бар, соның
ішінде:
Торғайтәрізділер отряды– еңкөп, оның ішінде 5
мыңнан астам түрі, соның ішінде бозторғайлар, торғайлар,
қарлығаштар, шақшақайлар, қараторғайлар, қарғалар, сауысқандар,
сайрақтардың бірнеше түрлері.
Торғайтәрізді құстар БАМТҚ және Риддер аймағының ормандарында
мекендейді. Бұл отрядтағы құстардың аяқтары төрт саусақты (үш
саусақ алға және біреуі артқа бағытталған). Ұя салу кезеңінде
олар жұптасып өмір сүреді, ұя салады.
Балапандар жалаңаш, дәрменсіз болып туылады.
Қазтәрізділер отряды (қаздар, үйректер,
аққулар). Бұл суда жүзетін құстар жақсы сүңгиді, азығын судан
немесе суқойма түбінен табады.  Олардың қауырсындары тығыз,
мамығыдамыған, ірі құйыршық безі, аяқ саусақтарының арасында
жүзу торсылдағы бар.
Тауықтәрізділер отряды (қарабауыр, құр, саңырау
құр, бөдене, шіл,қырғауыл, үй тауығы, күркетауық) құстарды жем
алу кезінде топырақты тазартуға бейімделген күшті аяқтарымен,
тез ұшып, қысқа ұшуды қамтамасыз ететін қысқа және кең
қанаттарымен біріктіреді.
Тауықтәрізділер — ширақ балапанды құстар. Балапандар негізінен
жәндіктермен, құрттармен және басқа да омыртқасыздармен
қоректенеді, ересектер өсімдікпен қоректенеді.
Кептерлер отряды еңкөп таралған кәдімгі және
үлкен түркептер, сұр көгершін, түзкептер. Көгершіндер-
дәнқоректі құстар (олар әртүрлі өсімдіктердің тұқымымен
қоректенеді және балапандарды тамақтандырады). Ұя салу кезеңінде
олар жұп болып өмір сүреді. Қалған уақытта олар әдетте кішкентай
топқа бірігеді.
Сұңқартәрізділер отряды (күндізгі жыртқыш)
отряды-сұңқарлар, қаршыға, лашын, бүркіт және өткір иілген
тырнақтарыменаяғы, иілген тұмсығы және өткір көру қабілеті
барбасқа құстар. Сұңқартәрізділердің қанаттары жіңішке, өткір,
жылдам ұшуға ықпал етеді немесе кең, бұл азық іздеуде ауада
ұшуға мүмкіндік береді. Бұл құстардың балапандары көздері көріп,
қалың мамықпен жабылған болып туылады.
Тоқылдақтәріздестер отрядыүлкен және кішкентай
түрлі-түсті тоқылдақтар, жасыл тоқылдақ, қара тоқылдақ, дүпілдек
жатады. Тоқылдақтарда өткір, қашау тәрізді тұмсық, ұзын, өткір
кетілген тілі бар, серпімді және құйрық қауырсындарының ұштары
тірекке қарай бүгілген, аяқтары екі саусағымен алға және екеуі
артқа бағытталған және ағаш бұтақтарында қоректенетін құстарды
ерекшелейтін басқа белгілері бар. Ерекшелікті дүпілдек – тікжәне
әлсіз тұмсығы бар шыбық, құйрық шыбықтары серпімді емес. Басқа
тоқылдақтәрізділерден айырмашылығы, дүпілдек – қонысаударатын
құс.
Ұзынқанаттылар отряды қара және ақ белді сұр
қарлығаштар кең таралған. Сыртқы жағынан және тамақтану әдісімен
олар қарлығаштарға ұқсас.
Құстар үшін қыс – бұлөте қиын маусым. Байғұс құстар аш және
суық. Суық болғандықтан, қысқы құстар көп жылу жоғалтады. Жылыну
үшін құстарға көп қоректену қажет. Қорек табу – қыстақұстар үшін
басты әрекет. Қараңғы тез түседі, ал қараңғыда жем табу мүмкін
емес. Сондықтан, таңертеңнен қараңғыға дейін құстар қыста қорек
іздейді. Құстарға көмектесу үшін қорықтың мамандары «Құстарды
қыста тамақтандырыңыз», «Құстар үйі»  дәрістері мен акциялары
кезінде оларға үнемі назар аударады, онда құстар үйі мен жем
салатын астау бойынша байқаулар өткізіледі.
Құс үйі – бұлкөбінесе қуыстарда ұя салатын кішкентай құстарға
арналған жабық жасанды ұя.
Астау– құстардытамақтандыруға арналған құрылғы.
Құстарды қыста тамақтандыру – бұлескі дәстүр. Бірақ оның алғашқы
өнертапқыштары құстардың өздері болды. Олар адам үйінің жанында
бір нәрсе пайда табуға болатындығын тез білді. Қыста тіпті орман
құстары да адам үйіне жақындай бастайды. Аштық табиғи сақтықты
біраз уақытқа ұмыттырады.
Қыстайтын құстарды тамақтандыру тек құстарға ғана емес, біз үшін
де пайдалы. Біріншіден, біз оларға аман қалуға көмектесеміз, ал
болашақта олар бақтар мен бақшалардың жәндіктер зиянкестерінен
арылуға көмектеседі. Екіншіден, көптеген құстар астауға
жиналады, оларды байқау өте қызықты. Өз аймағындағы құстардың
әртүрлі түрлерін көруге, сыртқы түрінің, мінез-құлқының
ерекшеліктерін білуге, құстарға қамқорлық жасауға, түйірлермен
 бөлісу, құстарды тамақтандыру арқылы оларды өлімнен құтқаруға
болатындығын білуге қуанышты болуға болады.
Сондай-ақ, әр түрлі материалдардан әр түрлі астауларды ойлап
табуға және жасауға болады.
Құстардықалайтамақтандыруғаболады?
Күнбағыстұқымынбарлыққұстаржейді: торғай, көгершін, шымшық
жәнекөктеке. Сұлы, егероданжақсыештеңеболмаса, торғайлар,
шымшықтаржейді. Тары мен сөк тары – торғайлар мен
көгершіндердіңсүйіктітамағы.Түйеошағантұқымы– пайызторғайдың
негізгіазығы. Шетен мен шәңгіш жидектері-бозшымшық пен сарнауық
торғайдыңсүйіктітамағы. Шикі (тұздалмаған) май – бұлсарышымшық,
көктеке және тоқылдақтар, сондай-аққарғалар, шауқарға және
сауысқандарүшінтамашатағам. Май мен
еткүштіжіптергеіледінемесебірнәрсегебекітеді. Тәпті үстелдегі
нан түйірлерін де қоқысқа лақтырмай, астауғасалуғаболады. Нан
үгіндісіншымшықтар, торғайлар мен көгершіндержейді.
21 сәуірден бастап қорықтың сайтында жарияланатын сілтемеге
өтіп, онлайн тапсырмалардан өтіңіз.
Бұл қызықты, тартымды және мазмұнды болады. Сәттілік
тілейміз!